     |
BÖLÜM 1 DELPHI 7’YE GİRİŞ
Delphi 7’ye Giriş: “Delphi 7’ye hoşgeldiniz.” diyerek, kitabımın ilk kısmına geçmek istiyorum. Çok gelişmiş bir yazılım diliyle karşı karşıya olduğunuzun sanıyorum siz de farkındasınız. Gerek veri tabanı uygulamaları, gerekse diğer uygulamalarda (Internet, Intranet, XML, HTML ve .NET desteği) son derece gelişmiş projeler oluşturmak, Delphi ile çok kolaylaşmıştır (çok da güvenilirdir). Bu yüzden ticari yazılımların ülkemizde (diğer bir çok ülkede de) en yaygın olanı sanıyorum Delphi’dir. Kitapta uygulama ve geliştirme alanında kullanabileceğiniz tüm konulara değinilecektir. Eğer herhangi bir kısımda uzmanlaşmak isterseniz, (işiniz gereği vs.) daha fazla teknik bilgiye ihtiyacınız olursa “e-mail” adresimize başvurabilir veya direkt olarak Prestige Education Center’dan yazılım desteği alabilirsiniz (Gerek piyasada bulunan projelerimizle, gerekse de yetiştirdiğimiz binlerce öğrencimizden sonra; bu hususta çok güvenilir bir kaynak olduğumuzu düşünüyoruz). Kitapta; temel konular ve diğer uzmanlık alanlarını da içeren bir çok konu detaylı örneklerle önünüze sunulacaktır. Tecrübemiz; size hikaye anlatmaktan çok, örnek kodlarla beraber detaylıaçıklamalarda bulunmamız gerektiğini göstermiştir. Mümkün olduğu kadar bu amacın dışına çıkmamaya çalışacağız. Artık Delphi ekranını tanıyarak, basitten zora doğru kod yazma işlemine geçebiliriz. “Delphi 7” programını bilgisayarınıza kurduktan sonra, aşağıdaki adımlarıizleyerek (Start-> Programs-> Borland Delphi 7-> Delphi 7) kolayca çalıştırabilirsiniz. 
Yukarıdaki adımları izledikten sonra, karşınıza “Delphi 7” açılışına ait (Bilgisayarınızın hızına bağlı olarak ekranda biraz kalabilir.) pencere gelecek, arkasından tasarım ekranına ulaşılacaktır. Bu ekran, hepinizin bildiği gibi Windows Formlarından (veya diğer nesnelerinden) oluşmaktadır. Diğer yardımcı nesneleri bu formlara ekleyerek proje geliştirebilmekteyiz (Windows Formları olmadan da proje geliştirilebilir). Aşağıda karşınıza açılan penceredeki Windows Formlarına ait nesneler gösterilmiştir: 
Bu ekran bir çok Windows nesnesinden oluşmakta olup, şimdi sizlere bu pencerelerin ne tür işlemler için kullanılabileceklerinden bahsetmek istiyorum. Component Palette: Bu pencere, “Delphi 7” içerisinde uygulama geliştirebilmeniz için kullanabileceğiniz form dışındaki tüm kontrolleri (Kullanım amaçlarına göre gruplandırma yapılarak ayrı ayrı yapraklar halinde verilmişlerdir.) içerisinde barındıran bir nesnedir. 
Bu yapraklardan birtanesine tıkladığınız zaman, o gruba ait tüm kontrolleri görebilirsiniz. Hangisini projenizde kullanacaksanız üzerine mousun sol tuşuyla çift tıklayıp, formunuzun üzerine ekletebilirsiniz. Örnek olması açısından “Standart” yaprağında bulunan “Button” kontrolünün üzerine çift tıklayın, formunuzun üzerine eklendiğini göreceksiniz. Boyutlarınıve koordinatlarını mousunuzla kolayca değiştirebilirsiniz. Şimdi de aynı işlemi “Edit” kontrolü için yapın, formunuz aşağıdaki hali alacaktır. 
Burada asıl göstermek istediğim; eklemiş olduğunuz her kontrolün kullanacağıkütüphaneyi Delphi’nin otomatik olarak projeye dahil ettiğidir. Peki ama bu kodu nereye ekledi? Tabii ki aşağıdaki “Unit.pas” penceresinin (Formun üzerine çift tıklarsanız erişebilirsiniz.) içerisine (“pas” uzantılı dosyalar yazmışolduğunuz kodları saklarlar.) dosyayı kaydettikten sonra bu kodlar “pas” uzantılıolarak yeni bir dosya oluşturmaktadır. 
Buradaki mantık “Nesneden nesne yaratma (Object Oriented)” şeklinde işlemektedir. Daha detaylı olarak açıklayacak olursak, “TButton” Delphi içerisinde bu kontrole ait tüm özelliklerin ve metodların tanımlandığı bir class’tır. “Button1” de, bu Class’tan türetilen yavru üyenin adıdır. Dolayısıyla bu sınıfa ait statik olmayan (Daha sonra açıklanacaktır.) tüm yöntemleri de bünyesinde barındıracaktır. Delphi’nin tüm kontrollere ait kütüphaneleri projenize başlangıç anında eklememesinin sebebi, performansı en üst düzeyde tutmak istemesinden kaynaklanmaktadır (Kullanılmayan bir class’ın projeye eklenmesi sanırım pek hoş olmayacaktır). Neyse son derece teknik olan bu hususlara daha sonraki bölümlerde detaylı olarak değinecek olup, şimdiden kafanızı fazla şişirmek istemiyorum. Object Inspector, Exploring Unit.pas: Bu pencereden projenize eklemiş olduğunuz form ve diğer nesneleri (Button, Edit vs.) izleyebilirsiniz. Şayet buradaki nesnelerden herhangi birtanesinin üzerine mous ile çift tıklarsanız, “Unit.pas” penceresinde o nesnenin tanımlanmış olduğu satıra ulaşabilirsiniz. 
Alt kısımda yer alan diğer pencereden de eklemiş olduğunuz kontrole ait özellikleri “Properties” yaprağından değiştirebilirsiniz. Eğer bu pencere ekranda gözükmüyorsa, “View->Object Inspector” adımlarını izleyerek gözükmesini sağlayabilirsiniz. Events’lara Erişebilmek: Delphi içerisinde kod yazabileceğiniz yordamlara (Tetikleyiciler) ulaşabilmek için yukarıdaki pencerenin (Object Inspector) “Events” yaprağına tıklayabilirsiniz. Bu yaprakta hangi yordama kod yazacaksanız, sağında yer alan beyaz kutunun içerisine mous ile çift tıklamalısınız. Aşağıda “Events” yaprağına ait görüntü ekranı verilmiştir. Burada Form’a ait (Seçili eleman form olduğu için) bir çok tetikleyici görüntülenecektir. Bunlar daha sonra detaylı olarak kitabın ilerleyen kısımlarında anlatılmıştır. 
Kod Penceresine Ulaşmak: Yukarıdaki pencerede herhangi bir yordama (İsimlerinin sağındaki beyaz alana) mous ile çift tıklarsanız, kodları yazabileceğiniz ekrana kolayca ulaşabilirsiniz. Aşağıdaki pencereye “OnCreate” yordamı çift tıklanılarak ulaşılmıştır. 
Bu yordama ait işleteceğiniz kodları yukarıda işaretlenen yerlere yazmalısınız. Kod (Unit) Penceresinin Özellikleri: Yukarıda açmış olduğunuz “Unit” penceresi, görsel dillerle beraber kullanılmaya başlayan bir çok özelliği de beraberinde getirmektedir. Bu ekran bir Editör programının parçası olup, epeyce kullanışlı özelliği bulunmaktadır. Aşağıda en önemli özelliklerinden bahsedilmektedir. • Ctrl+Space Tuşunun Beraber Kullanılması: Unit penceresinde kodlarınızı yazarken herhangi bir komutun baş harflerini hatırlamanız, satırı tamamlamanız için yeterli olacaktır (Kodun doğru yazılabilmesi için devamlı kullanmanızı tavsiye ederim). Aşağıdaki pencerede izlenen adımlara dikkat ediniz. 
Bu ekranda “Edi” yazıp “Ctrl+Space” tuşlarına beraberce basarsanız, eklenmişolan kütüphanelere ait yazabileceğiniz tüm komutları listeleyen yeni bir pencereyle karşılaşacaksınız. Enter tuşuna basarak bu pencereden istediğiniz komutu seçebilirsiniz. • Kod Penceresinde “.” Karakterinin Kullanılması: Yukarıda anlatılan şekilde (Ctrl+Space), kullanacağınız komutun ismini tam olarak yazdırdıktan sonra (Ezbere de yazabilirsiniz tabii ki) klavyeden “.” tuşuna basarsanız, o kontrole (veya komuta) ait tüm özellik ve metodların içerisinde bulunduğu yeni bir listeyle karşılaşırsınız. Hangi özelliği (veya metodu) kullanacaksanız “Enter” tuşuyla seçebilirsiniz (Bu özellik kod yazma kolaylığıaçısından gerçekten devrim sayılabilecek bir olaydır). Burada dikkat edeceğiniz husus, eğer bir kontrole ait tüm özellikleri listelemek istiyorsanız; o kontrolün sürüklenip (veya kodla eklenmesi gerekir) formun üzerine bırakılmasıgerektiğidir. Projeye tanıtılmamış bir kontrolün özelliğini listelemeniz mümkün olmamaktadır. Aşağıda bu olay örneklendirilmiştir. 
Kod yazarken bu pencere sizi devamlı olarak yönlendirecektir. Sonuç olarak her zaman doğru kod satırları oluşturmuş olacaksınız. Açılan pencerenin sol kısmına dikkat edecek olursanız komutun bir özellik, procedure veya function olduğu da belirtilmektedir. Sağ tarafta ise metodun veya özelliğin döndürdüğü tip gösterilmektedir. Object TreeView Penceresi: Bu pencere, eklemiş olduğunuz kontrollere ait bilgileri ağaç yapısışeklinde listelemek için kullanılabilmektedir. Herhangi bir kontrolün üzerine mousun sol tuşuyla tıklarsanız, o kontrolün aktifleşmesini sağlayabilirsiniz. Aynışekilde mous ile çift tıklama yaparsanız sizi kod sayfasına ulaştıracaktır. 
Eklemiş olduğunuz tüm kontrolleri bu pencereden takip edebilirsiniz. Eğer ekranınızda bu pencere gözükmüyorsa “View->Object TreeView” adımlarını izleyerek gözükmesini sağlayabilirsiniz. Yukarıdaki pencereleri dilerseniz üst üste mous ile yerleştirerek tek bir pencerede gösterilmesini de sağlayabilirsiniz. Uygulama açısından pencerelerin nerede olduğu Delphi’yi fazla ilgilendirmemektedir, hangisi kolayınıza geliyorsa o şekilde kullanabilirsiniz. 
Pencereye dikkat edecek olursanız üç farklı yaprağın bulunduğunu görecekseniz. Ekranınızda daha rahat çalışabilmeniz için bu yöntemi uygulamanızı tavsiye ederim. Delphi Dosya Uzantıları: Oluşturduğunuz Delphi projesi aşağıdaki uzantılı dosyaları otomatik olarak oluşturacaktır. 
Bu uzantılı dosyaları açıklamaya çalışalım.
Projenizi kaydedip bir kere çalıştırdıktan sonra aşağıdaki iki dosyada klasörünüze eklenecektir.
Bu iki dosyayı silerek projelerinizi diskete kaydedebilirsiniz. Uygulamanızı her çalıştırdığınızda, bu dosyalar yeniden Delphi tarafından oluşturulacaktır. Kod Penceresine Ait Font Ayarları: Delphi, sizlere Unit penceresine yazacağınız kodları belirlemiş olduğu grup dahilinde değişik formatlarda yazmanıza imkan tanımaktadır. Mesela aynıpencere içerisinde kod satırları ile açıklama satırlarının farklı renkte olması(veya farklı kalınlıkta) bu sayede mümkün olabilmektedir. Dilerseniz tamamen sizin hoşunuza gidebilecek bir düzende oluşturabilirsiniz. Aşağıda kod penceresine ait Editör ayarlarını nasıl yapabileceğiniz açıklanmıştır. “Tools->Editor Options” adımlarından sonra karşınıza aşağıdaki “Editor Properties” penceresi açılacaktır. Bu pencerenin “Color” yaprağını aktif hale getirin. 
“Elements” kısmında gruplandırılmış olarak bulunan seçeneklerden bir tanesini seçip, o elemana ait tüm font ayarlarını belirleyebilirsiniz. Yapacağınız değişiklikler sadece “Elements” kısmından seçmiş olduğunuz gruba etki edecektir. Diğer grupta bulunan elemanlar bu değişikliklerden etkilenmeyecektir. Uses İfadesi: Uses deklarasyonu sayesinde, Delphi içerisinde tanımlı olan kütüphaneler (veya sizin oluşturduğunuz diğer Unit leri çağırmak) projeye dahil edilebilirler. Bu sayede kütüphanelerin içerisinde tanımlı olan fonksiyon, değişken, procedure ve özellikleri kolayca kullanabilirsiniz. Uygulamanızın ilk çalışması anında en çok kullanılan kütüphaneleri Delphi otomatik olarak projenize dahil edecektir. Fakat bazı durumlarda sizin dahil edilmeyen kütüphaneler içerisinde tanıtılmış olan metodlara ihtiyacınız olacaktır. İşte bu kütüphaneleri uygulamanıza ancak “Uses” bildirisiyle çağırabilirsiniz. “Uses” bildirisinin nasıl yapılacağı aşağıda gösterilmiştir. 
Pencereye dikkat edecek olursanız tek bir “uses” deklarasyonu sayesinde araya “,” konularak bir çok kütüphane uygulamanıza dahil edilmiştir (Dahil edilen bu kütüphaneler sadece Unit1 tarafından kullanılabilir). Uses bildirimini daha iyi anlamanız için aşağıdaki örneği dikkatlice inceleyiniz.Örnekte Buttona tıklanılarak kullanıcıya basit bir mesaj iletilmesi istenmiş olup, bu amaçla aşağıdaki kod satırı eklenmiştir. 
Programı çalıştırıp Button2’ye tıklayacak olursanız aşağıdaki pencereyle belirtmiş olduğunuz uyarı kullanıcıya iletilecektir. 
Peki neden bu uyarı gözüktü? Hemen izah edeyim, çünkü “ShowMessage” fonksiyonu “Dialog” kütüphanesinin içerisinde tanımlanmıştır (Dilerseniz Ctrl tuşu basılıyken mousun sol tuşu ile “ShowMessage” yazısının üzerine tıklayın) . Uses satırında da bu kütüphane projenize dahil edildiği için, Buttona her tıkladığınızda mesaj ayrı bir pencere olarak karşınıza gelecektir. 
Şimdi Uses satırında yer alan kütüphanelerden “Dialogs” olanını silip uygulamanızı çalıştırırsanız (çalıştıramayacaksınız) “ShowMessage” fonksiyonunu bulamadığına dair uyarıyı sizlere iletecektir. Project Manager Penceresi: Bu pencere sayesinde projeniz için oluşmuş olan dosyaların kayıtlı olduklarıadresleri izleyebilirsiniz. Burada gözüken bir proje grubudur ve bu gruba ait bir çok Delphi dosyasının bulunduğu sanıyorum dikkatinizi çekmiştir. 
Şayet bu pencere ekranda gözükmüyorsa “View->Project Manager” adımlarınıizleyerek ekranda açtırabilirsiniz. “New” komutuyla ekleme, “Remove” komutuyla da silme işlemini gerçekleştirebilirsiniz. Window List Penceresi: Ekranda gözüküyor konumda olan tüm nesneleri izleyebileceğiniz bir penceredir. 
Bu pencereden herhangi bir nesneyi seçip “OK” Buttonuna tıklarsanız, seçmişolduğunuz pencereniz aktifleşecektir. Şayet bu pencere ekranda gözükmüyorsa “View->Windows List” adımlarını izleyerek gözükmesini sağlayabilirsiniz. 16 BÖLÜM 2 DELPHI’NİN TEMELLERİ18 Örnekleri Yapabilmeniz İçin Gerekli Olan Pratik Kodlar: EditBox’ın içerisinde bulunan değeri tamsayı tipli değişkene aktarmak 
Koda dikkat edecek olursanız ilk olarak “x” isminde tamsayı değişkeni tanımlanmakta olup, kontroldeki değeri alabilmesi için “StrToInt” (Stringi Tamsayıya çevir) tip çeviri fonksiyonuna ihtiyaç duyulmaktadır. Eğer bu tip dönüştürme işlemini yapmazsanız, Delphi size sonucu hesaplayamayacağına dair hata mesajı iletecektir. TamSayı tipli değişkenin değerini yazdırmak 
Tamsayı tipli bir değişkeni yazdırabilmek için muhakkak “String”e çevirmelisiniz. Bu dönüşümü yapabilmeniz için Delphi’de “IntToStr” fonksiyonu kullanılabilmektedir. Uyarı:Bu tür tip dönüştürme işlemlerinde kullandığınız atama operatörünün (“:=”) solundaki ve sağındaki verinin tiplerinin aynı olması gerekmektedir.Ayrıca kontroller üzerinde klavye ile girilebilen veri tiplerinin string olduğunu da unutmayınız. EditBox’ın içerisinde bulunan değeri Reel Sayı tipli değişkene aktarmak 
Uygulanan yöntem şu; atama operatörünün sol ve sağında yer alan veri tiplerinin aynı olmasını sağlamak için “Edit” kontrolünün içerisinde yer alan değer “StrToFloat” fonksiyonu sayesinde reel sayı tipine çevrilmekte, ondan sonra atama işlemi gerçekleştirilebilmektedir. Reel Sayı Tipli Bir Değişkenin Değerini Yazdırmak: 
Aynı mantık uygulanarak reel sayı değişkeni “FloatToStr” tip dönüştürme fonksiyonu sayesinde stringe çevrilip, arkasından da EditBox’ın içerisinde yazdırılmaktadır (Herhangi bir tipteki matematiksel değişkenin değerini yazdırabilmeniz için muhakkak stringe dönüştürmeniz gerekir. Aksi halde Delphi size hata mesajı iletecektir). EditBox’ın İçerisine String Veri Yazdırmak:String tipli bir değişkenin değerini (veya direkt string i) EditBox kontrolünde yazdırabilmeniz için (‘) operatöründen faydalanabilirsiniz. Aşağıda her iki durum içinde örneklendirme yapılmıştır. 
Aşağıda verilen örnekte ise procedure içerisinde string tipli bir değişken tanımlanarak, bu değişkene aktarılacak olan içerik yazdırılmaktadır. 
Burada kullanılan “x” değişkeninin tipi string olarak verildiği için atama (:=) operatörünün sol ve sağındaki tipler aynı olmaktadır. Bu yüzden tip dönüşüm işlemi uygulamak zaten mantıksız olurdu. EditBox’ın içerisinde bulunan değeri Tarihsel tipli değişkene aktarmakBir çok uygulamanızda tarihsel veri içeren değerlerle işlem yapmak zorunda kalacaksınız. Bu elinizdeki tarihsel değişkenin değerini yazdırmak, veya tarihsel değer barındıran bir kontrolün içeriğini değişkene aktarmak şeklinde olabilir. Şimdi sizlere EditBox’ın içerisinde bulunan string (Ama tarihe dönüştürülebilir) içeriği tarihsel bir değişkene nasıl aktarabileceğinizi göstereceğim. 
Kodu inceleyecek olursak, kontrolün içerisindeki string tipli veri “StrToDate” fonksiyonu sayesinde tarihsel içeriğe dönüştürülüp bir gün eklenmektedir. Ardından tekrar ters dönüşüm yapılarak (tarihten-stringe), formunuzun başlığında yazdırılmaktadır. Tarihsel Değişkenin Değerini Yazdırmak:Tarihsel içerikli bir değişkenin değerini aşağıdaki şekilde oluşturacağınız bir kod satırı sayesinde kolaylıkla yazdırabilirsiniz. 
Tip dönüştürme işlemlerine lütfen dikkat ediniz. Aktif Formu Kapatmak: Çalışan aktif formu kapatmak (Eğer tek formunuz varsa aynı zamanda programınız da sonlanacaktır.) için aşağıda gösterilen şekilde basit bir kodlama kullanabilirsiniz. 
Alt Satırdaki Kodların İşlemesini Engellemek: Bazı durumlarda procedure içerisinde belirlediğiniz bir koşul oluştuğu anda alt satırlardaki kodların işlemesini istemeyip, kod okumayı sonlandırabilirsiniz. (C++ daki return, veya Visual Basic deki Exit Sub). Şimdi bu tür kodlamaya örnek vereceğim. 
Şayet “exit” komut satırı olmasaydı formun başlığında “Yüksel İnan” stringi yazacaktı. Fakat “exit” sayesinde altta yer alan iki satır kod okutulmamakta, bundan dolayı formun başlığında “Nihat Demirli” içeriği yazdırılmaktadır (Bir çok durumda çok fazla işinize yarayacak bir komuttur). Programı Sonlandırmak: Aktif formla beraber diğer tüm formları da kapatmak için aşağıdaki şekilde bir kod satırı kullanabilirsiniz. 
Programıİkinci Formdan Başlatmak: Şayet uygulamanızda birden fazla Windows formu varsa ve siz projenizi ikinci (veya diğer herhangi bir formda olabilir) formunuzdan başlatmak istiyorsanız, belirtilen adımları izlemelisiniz.“Project->Options” menü adımlarından sonra aşağıdaki pencere açılacaktır. 
Bu pencerenin “Forms” yaprağını aktifleştirin. Bu yaprakta bulunan “Main Form kısmından programın ilk çalıştırılacağı formu seçebilirsiniz (Bu pencerede uygulamanıza dahil edilmiş olan tüm pencereler listeli halde bulunacaktır). Herhangi Bir Exe Uygulamasını Çalıştırmak: Aşağıdaki gibi projenize ekleyeceğiniz tek satırlık kodla, istediğiniz “exe” (Dosya yolunu doğru giriniz.) uzantılı dosyayı kolaylıkla çalıştırabilirsiniz. 
Burada hatırlatmak isterim. Şayet yetki probleminiz yoksa, aşağıdaki gibi “UNC” (Network adresi) path belirterek de dilediğiniz bir bilgisayardaki dosyayı da çalıştırabilirsiniz. Ağdaki Bir Bilgisayarda Bulunan Exe Uzantılı Dosyayı Çalıştırmak: Başka bir bilgisayardaki dosyayı çalıştırmak istiyorsanız bu durumda “UNC” path i kullanmalısınız. 
“UNC” path\\makineadı\\klasörpaylaşımadı\\dosyaadışeklinde kullanılmaktadır. Yukarıdaki kod satırında Efsane isimli bilgisayarda, paylaşıma açılmış olan WINNT klasörünün içerisindeki, Notepad.exe dosyası çalıştırılmak istenmektedir. Değişkenler: Paket yazılımların her firma için (veya kişi) farklı sonuçlar oluşturması, programın içerisinde değişkenlerin kullanılmasından kaynaklanmaktadır. Zaten böyle olmasaydı yazılımların hiç bir anlamı kalmazdı. Delphi’de değişken temeline dayalı yazılım dilidir ve bu hususta sanıyorum varılabilecek en üst noktaya ulaşmış bulunmaktadır. Bu kadar önemli olan bir konuda tabiidir ki dikkat edilecek birtakım önemli hususlar vardır. Şimdi sizlere bu hususlardan bahsetmek istiyorum. Delphi’de değişken kullanılacaksa muhakkak programa bildirilmelidir. Bir değişkeni programa bildirmek için iki yöntem bulunur. Bunlardan birincisi procedure’un dilediğiniz yerinde değerini değiştirebilmenizi sağlayan “Var” bildirisi, diğeri ise tanımlandığında atanacak olan değer dışında başka değer alamayan (İstisnaları vardır. Daha sonra izah edilecektir.) “Const” bildirisidir. Ayrıca Delphi’de değişkenlerinizi rastgele yerlerde tanımlayamazsınız, değişken tanımlayabilmeniz için size procedure’un içerisinde bir blok sunmaktadır. 
Delphi size procedure-begin arasında değişken tanımlama imkanı vermektedir. Başka rastgele bir yerde değişken tanımlamanız mümkün olmamaktadır. Bu blokta Const’la tanımlanmış değişkenlere ilk değerini atama dışındaki işlemleri yapamazsınız (Bu tür kodsal işlemler sadece procedure’den sonra gelen begin-end bloğu içerisinde yapılabilir). Aşağıdaki kod penceresinde, procedure içerisinde local (Sadece o procedure tarafından kullanılabilen ve işlem bittikten sonra bellekten atılan değişkenlerdir.) değişkenlerin nasıl tanımlanabileceği gösterilmiştir. Belirtilen blok içerisinde tanımlanan tüm değişkenler local değişken olarak adlandırılırlar. Bir değişkenin local olması diğer procedure’ler tarafından kullanılamaması ve yordam bir kere işletildikten sonra o değişkenin bellekten atılacağı anlamını taşımaktadır. Pencereyi dikkatlice inceleyiniz. 
Delphi’de aynı satırda araya ”,” koyarak aynı tipte birden fazla değişken tanımlanabilmektedir. Ayrıca tek bir “var” bildirisi kullanarak birden fazla satırda değişken tanımlamakta mümkündür (Aynı işlem const içinde mümkün olmaktadır). Değişken Tanımlarken Dikkat Edilecek Olan Hususlar: Değişkeninizi tanımlarken aşağıdaki hususlara dikkat etmelisiniz. • Değişken isimleri kesinlikle rakamla başlayamaz. Fakat ismin içerisinde veya sonunda rakam kullanılabilir. 
Var //Değişken bildirisi için gereklidir. 5nih:integer; //Yanlış tanımlanmış bir değişken nih55:integer; //Doğru tanımlanmış bir değişken • Değişken isimleri içerisinde değişik karakterler kullanamazsınız (Başında veya sonunda da olamaz). 
Var Nih#dem:integer; //Yanlış tanımlanmış bir değişken Nih#3:AnsiString; //Yanlış tanımlanmış bir değişken
Sayısal bir değişken tanımlandığı anda ilk değer olarak belirtilen tipe göre rastgele bir değer almaktadır (0 değil).
Şimdi Delphi içerisindeki değişken tiplerini inceleyelim. Tam Sayı Değişken Tipleri: Delphi içerisinde sadece tam sayı değeri atayabileceğiniz değişken tipleri aşağıda sırasıyla sizlere aktarılmaktadır. • Shortint (-128)-(+128) arasında değer alabilen tam sayı tipli bir değişkendir. Eğer bu değerlerin dışında bir sayı aktarılmaya çalışılırsa taşma (owerflow) hatasıverecektir. Bu değişken bellekte 1 Byte (8 bit) lik yer işgal eder. 
Var Yas:Shortint; //Sadece -128 ile 128 arasında değer atanabilir. • Smallint (-32768)-(+32768) arasında tam sayı değeri atanabilen değişken tipidir. Bellekte 2 Byte (16 bit) lık yer işgal edecektir. 
Var Sayi:Smallint; //Sadece -32768 ile 32768 arasında tam sayı değeri atanabilir • Longint (-2147483648)-(+2147483647) arasında tam sayı değerleri alabilen bir değişken tipidir. Bellekte 4 Byte (32 bit) yer işgal edecektir. 
Var Sayi:Longint; //Sadece -2147483648 ile 2147483648 arasında değer atanabilir. • Integer (-2147483648)-(+2147483647) arasında tam sayı değerleri alabilen bir değişken tipidir. Bellekte 4 Byte (32 bit) yer işgal edecektir. Var Sayi:Integer; //Sadece -2147483648 ile 2147483648 arasında değer atanabilir. 
• Int64 (-2^63)-(2^63-1) arasında tam sayı değeri atanabilen değişken tipidir. Bellekte 8 Byte (64 bit) yer işgal edilecektir. 
Var Sayi:Int64; //Sadece -2^63 ile 2^63 arasında değer atanabilir. • Byte 0-255 arasında pozitif tam sayı değeri alabilen değişken tipidir. Bellekte 1 Byte (8 bit) lık yer işgal edecektir. 
Var Sayi:Byte; //Sadece 0-255 arası pozitif tam sayı değeri alabilir. • Word 0-65535 arası pozitif değer alabilen değişken tipidir. Bellekte 2 Byte (8 bit) lık yer işgal edecektir. 
Var Sayi:Word; //Sadece 0-65535 arası değer atanabilir. • Longword 0-4294967295 arası pozitif değer atanabilen değişken tipidir. Bellekte 4 Byte (32bit) lık yer işgal edilecektir. 
Var Sayi:Longword; //Sadece 0-4294967295 arası değer atanabilen değişken tipidir. • Cardinal 0-4294967295 arası pozitif değer atanabilen değişken tipidir. Bellekte 4 Byte (32bit) lık yer işgal edilecektir. 
Var Sayi:Cardinal; //Sadece 0-4294967295 arası değer atanabilen değişken tipidir. Reel Sayı Değişken Tipleri: Delphi içerisinde ondalıklı sayı değeri atayabileceğiniz değişken tipleri aşağıda sırasıyla sizlere aktarılmaktadır. • Real48 (+-2.9*10^-39) ve (+-1.7*10^38) arasında değer alabilen reel sayı tipidir. Ondalıklı kısımdan 11-12 dijite kadar hassas çalışabilir. Bellekte 6 Byte (48 bit) yer işgal etmektedir. 
Var Sayi:Real48; //Sadece yukarıdaki sınırlar içerisinde değer alabilir. • Single (+-1.5 x 10^-45) ve (+-3.4 x 10^38) arasında değer alabilen reel sayı tipidir. Ondalıklı kısımdan 7-8 dijit hassasiyetiyle işlem yapabilir, ve bellekte 4 Byte (32 bit) lık yer işgal eder. 
Var Sayi:Single; //Sadece yukarıda belirtilen sınırlar içerisinde değer alabilir. • Double (+-5.0 x 10^-324) ve (+-1.7 x 10^308) arasında değer alabilen reel sayı tipidir. Ondalıklı kısımdan 15-16 dijite kadar hassasiyetle işlem yapabilmektedir. Ayrıca bellekte bu değişken 8 Byte (64 bit) lık yer işgal edecektir. 
Var Sayi:Double; //Sadece yukarıda belirtilen sınırlar içerisinde değer alabilir. • Real (5.0 x 10^-324) ile (1.7 x 10^308) arasında değer saklayabilen reel sayı tipidir. Bellekte 8 Byte (64 bit) lık yer işgal edecektir. Var Sayi:Real; //Sadece yukarıdaki sınırlar arasında değer alabilir. 
• Extended (+-3.6 x 10^-4951) ve (+-1.1 x 10^4932) arasında değer alabilen reel sayıdeğişken tipidir. Ondalıklı kısımdan 19-20 dijite kadar hassasiyetle işlem yapabilir. Ayrıca bellekte 10 Byte (80 bit) lık yer işgal edecektir. 
Var Sayi:Extended; //Sadece yukarıda belirtilen sınırlar içerisinde değer alabilir • Comp (-2^63+1) ile( 2^63 -1) değer alabilen değişken tipidir. Ondalıklı kısımda 19-20 dijit hassasiyeti ile değer saklayabilir. Ayrıca bellekte 8 Byte (64 bit) lik yer işgal edecektir. 
Var Sayi:Comp; //Sadece yukarıda belirtilen sınırlar içerisinde değer alabilir. 
• Currency Parasal veriler için kullanılabilen bu değişken tipi (-922337203685477.5808) (922337203685477.5807) arasında değer alabilen 19-20 dijitlik bir değişken tipidir (Ondalıklı kısımdan 4 basamak hassasiyetiyle çalışır). Ayrıca bellekte 8 Byte (64 bit) lik yer işgal edecektir. Var Para:Currency; //Ondalıklı kısımdan sadece 4 basamak tutar. Değişkenlerinizi en ekonomik tipte tanımlamanız, size daha hızlı sonuca ulaşabilme özelliği kazandıracaktır. Bu yüzden değişken tanımlarken nasıl olsa Extended hepsini kapsıyor, bu tip tanımlayıp işlemlerimi yaptırayım düşüncesinden her zaman uzak durmalısınız. Bir adamın yaşını aktaracağınız değişkeni Double tanımlamanız sanıyorum size de fazla mantıklı gelmeyecektir. Bu kısma kadar olan değişkenlerin hepsi sayısal içerikliydi, buradan sonraki kısımda ise sayısal içeriği olmayan diğer değişkenler incelemeye alınacaktır. Öncelikle String tipler. String Değişken Tipleri: Bu bölümde karakter işlemlerinde kullanabileceğiniz değişken tiplerinden bahsedeceğim. Matematiksel ve Tarihsel içeriği olmayan değerleri tutmak için kullanılan tiplerdir. • ShortString 255 Kraktere kadar veri alabilen string değişken tipidir. 
Bu tipteki değişkene (‘’) içerisinde bilgi aktarıldığına dikkat ediniz. • AnsiString Yaklaşık olarak 2^31 karaktere kadar değer atanabilen (en çok kullanacağınız) ve Ansi karakter desteği olan bir değişken tipidir. Kullanımı ShortString değişkeniyle aynıdır. • WideString Yaklaşık olarak 2^31 karaktere kadar (Unicode) değer atanabilen değişken tipidir. 
Var Ad:WideString; //String değişken tanımlandı String tipte değer alacak olan değişkenlerinizi yukarıdaki üç tipten birtanesiyle tanımlayabilirsiniz. Boolean Tip Değişken Tanımlamak: Bir değişkeniniz sadece true veya false değerlerini alacaksa bu durumda değişkeninizi Boolean tip tanımlamalısınız. Bu tip değişkenlerde üçüncü bir durum söz konusu değildir. Ayrıca değişken tanımlandığı anda varsayılan değeri false dır. Var Sonuc:Boolean; //true veya false değerini alabilir. Tarihsel İçerikli Değişken Tanımlamak: Delphi içerisinde tarih bilgisi içeren değerleri tutabilecek olan değişkenler, TDate class’ından türetilerek kullanılabilir. Aşağıda bu husus örneklendirilmiştir. 
Burada tarihsel değişken olarak kullanılan iki değişken aşağıdaki şekilde tanımlanmıştır. Var İlktarih,sontarih:TDate; //Tarihsel değişkenler tanımlanıyor. Daha sonra bu iki değişkene tip dönüştürme işlemi uygulanarak EditBox kontrollerinden değer atanmıştır. Son olarak iki tarih arasındaki fark hesaplanıp başlıkta yazdırılmıştır. Delphi’de Sabit Değişken Tanımlamak: Bazı durumlarda değeri hiç değişmeyen sabit bir değişken tanımlamak isteyebilirsiniz. Mesela matematikteki pi sayısı veya logaritmada kullanılan e sayısı gibi, işte bu tip değişkenleri özel bir bildirimle yapmalısınız. Aşağıda bu husus örneklendirilmiştir. 
Const’la tanımlamış olduğunuz değişkenin değerini procedure içerisinde değiştiremezsiniz (Özel birim ile yapabilirsiniz). Local Static Değişken Tanımlamak: Procedure içerisinde (Global değişken olabilmesi için özel tanımlama bloklarımevcuttur, daha sonraki kısımlarda incelenecektir.) tanımlanan bir değişken, kod işletildiği anda bellekte yaratılır, kodun tamamı işletildikten sonra da bellekten atılır. Procedure’ü ikinci kez tekrar işlettiğiniz zaman aynı işlemler tekrarlanacaktır. Bu durumda şöyle bir problemle karşı karşıya kalırız. Procedure’ü ilk işlettiğimiz zaman değişkenimize en son atanan değeri, ikinci işleteceğimiz zaman kullanmak istersek (Yani değişkenin en son aldığı değeri bir sonraki çağrılmada hatırlamak istersek) ne yapabiliriz? Cevabı çok basit, o değişkeni static olarak tanımlarsınız. Local bir değişkenin static olarak tanımlanması, o procedure’ü ikinci kez (veya daha fazla) işlettiğiniz zaman önceki tur bulduğu değeri kullanmasını sağlayacaktır. Bu olay bir çok durumda işinize tahmininizden daha fazla yarayacaktır. Aşağıda bu husus örneklendirilmiştir. Formunuza bir adet button kontrolü ekleyip aşağıdaki kodu Clik Yordamına yazın. Projeyi çalıştırdıktan sonra arka arkaya buttona tıklayın, formun başlığındaki metne dikkat ederseniz en son bırakılan değerlerin bir sonraki procedure işletilmesi sırasında hatırlandığını göreceksiniz. 
Pencerede kullanılan {$j+} satırı, Const ile tanımlanan sabit değişkenin değerinin procedure içerisinde yeniden atanabilmesi (değiştirilebilmesi) için gerekli olan bir kod parçasıdır. Bu satırı eklemezseniz, Delphi size Const ile tanımlanan bir değişkenin değerini değiştiremeyeceğinize dair hata mesajıiletecektir. Hatırlatalım bu satırı procedure içerisinde de tanımlayabilirsiniz (Ama Const tan sonra bildirmeniz anlamsız olacaktır). 
Tüm Alt Yordamlar Tarafından Kullanılabilecek Değişken Tanımlamak: Sanıyorum hepiniz biliyorsunuz, bu işleme global değişken tanımlama adınıveriyoruz. Bu olayı örneklendirecek olursak; birinci buttona tıkladığınız zaman değişkene atadığınız değeri, ikinci buttona tıkladığınız zaman kullanmak isterseniz o değişkeni global olarak tanımlamalısınız. Aşağıdaki Delphi Unit’i içerisinde global değişkenleri nasıl tanımlayabileceğiniz örneklendirilmiştir. Formunuzun üzerine iki adet button kontrolü ekleyip, aşağıdaki kodları da gerekli olan yordamlara yazınız. 
Görüldüğü gibi iki procedure’de aynı “deger” isimli değişkeni kolaylıkla kullanabilmektedir. Global değişkenler procedure’ün işletilmesi bittiği anda bellekten atılmadıkları için, bir procedure’ün sonundaki değişkenin değeri diğer procedure içerisinde hatırlanabilmektedir. Şimdi uygulamanızı çalıştırıp her iki buttona tıklayın, değişkenin değerinin hatırlandığı sanıyorum dikkatinizi çekecektir. Burada şunu sorabilirsiniz neden bütün değişkenleri burada tanımlamıyoruz? Cevabı son derece basittir. Birincisi bu değişkenler bellekte devamlı yer işgal edeceklerinden performansıetkileyeceklerdir. İkincisi ise hangi değişkenin hangi procedur’ler için tanımlandığı büyük uygulamalar için karmaşa yaratacaktır. Bu sebeplerden dolayı önceliği hep local değişken tanımlamaya veriniz. Global değişken tanımlamak için Delphi size başka bir blok daha sunmaktadır. Dilerseniz Sadece o Unit içerisinde kullanmak üzere değişkeninizi Private Declarations kısmında tanımlayabilirsiniz. Eğer global değişkeninizi bu blokta tanımlayacaksanız, o zaman var veya const bildirisini kullanamazsınız. 
Yukarıdaki pencereye dikkat edecek olursanız “deger” isimli değişken Unit in Private Declarations kısmında tanımlanmış olup, tüm alt procedure lerin kullanımına sunulmuştur. Formunuza iki adet button ekleyin, aşağıdaki kodlarıda gerekli olan yerlere yazıp projenizi tekrar çalıştırınız. 
Şimdi iki buttona arka arkaya tıklayıp sonucu görebilirsiniz. Tüm Formlar Tarafından Kullanılabilecek Değişken Tanımlamak: Bazı durumlarda birinci formda tanımlamış olduğunuz bir değişkenin en son değerini ikinci forma ait herhangi bir prosedürde kullanmak isteyebilirsiniz. Bu tip durumlarda aşağıdaki yöntemi uygulamalısınız. //Form1 e ait Unit1 type TForm1 = class(TForm) Button1: TButton; procedure Button1Click(Sender: TObject); procedure FormCreate(Sender: TObject); private { Private declarations } public { Public declarations } end; var Form1: TForm1; var x:Integer;//İkinci form bu değişkeni kullanabilir implementation uses Unit2;//Eklemeyi unutmayınız {$R *.dfm} procedure TForm1.Button1Click(Sender: TObject); begin form2.show;//Form2 yi aç end; procedure TForm1.FormCreate(Sender: TObject); begin x:=155; end; Aşağıdaki kod bloğunu da ikinci forma ekleyiniz. uses Windows, Messages, SysUtils, Variants, Classes, Graphics, Controls, Forms,Dialogs, Unit1;//Eklemeyi Unutmayınız. procedure TForm2.FormCreate(Sender: TObject); begin Form2.Caption:=IntToStr(x);//155 yazar end; Programı çalıştırıp Button kontrolüne tıklarsanız Form2 niz açılacaktır. Bu aşamada başlığa dikkat ederseniz “155” değerinin yazdığını görürsünüz. Tip Tanımlamaları: Delphi hesaplamalarınızı gerçekleştirebilmeniz için size bir çok seçenek (class, değişken, yapı vs.) sunmaktadır. Bu seçenekler çoğu kez işinizi görmekle beraber bazı durumlarda kendinize has yeni tipler tanımlamak zorunda kalabilirsiniz. Şimdi sizlere kendi tip tanımlamalarınızı nasıl yapabileceğinizi göstermek istiyorum. Delphi’de kendinize has yeni bir tip tanımlayacaksanız, bunu type komutuyla gerçekleştirebilirsiniz. Bu komutla class, yapı, dizi değişkenleri çok kolaylıkla tanımlayabilirsiniz. Tip tanımlaması sırasında (ğ,ş vs.) karakterlerinden kullanmayınız. • Enumerated Types 
Type Ad=(birinci=0,ikinci=1,ucuncu=2,dorduncu=3,............) Yapılan tanımlamada ilk elemanın sayısal değeri 0, sonrakilerde sırasıyla birer artarak devam edecektir. Dilerseniz aşağıdaki şekilde bir tip tanımlaması da yapabilirsiniz. 
Type Ad=(birinci=10,ikinci=20,ucuncu=30,dorduncu=40..............) Aşağıda bu foksiyona ait örneklendirme yapılmıştır. 
Burada atanan elemanların sayısal değerlerini yazdırmak için Ord fonksiyonu kullanılır. Kodu inceleyecek olursak öncelikle Haftanın yedi gününün belirlendiği yeni bir (Enumerated) tip tanımı yapılmış olup, bu tanımlamadan sonra tüm alt yordamlar tarafından kullanılabilmesi için “gun” isminde bu tipten türetilmişdeğişkenimiz bildirilmiştir. Procedure içerisinde bu değişkene “Cuma” değeri aktarıldığı için (type içerisinde herhangi bir değer ataması yapılmadığı için değişkenlerin değerleri sıra numaralarına eşittir. İlk elemanın sıra numarasının “0” olduğunu unutmayınız.) bu eleman 5. sırada bulunmaktadır. Buradan hareketle ilk elemanın numarasının “0” olduğunu hatırlarsak, formumuzun başlığında “4” değerini yazdıracaktır. Aşağıda Enumerated tip tanımlaması yapılarak haftanın günlerinin ingilizce karşılıkları kullanıcıya iletilebilmektedir. Aşağıdaki form tasarımını oluşturunuz. 
Şimdi de programda tıkladığınız günün İngilizce karşılığını mesaj penceresi şeklinde kullanıcıya iletebilmek için aşağıdaki kodları gerekli olan yordamlara ekleyiniz. Burada Option buttonlarından birtanesini seçtiğiniz zaman yeni tanımlamış olduğumuz tip değişkenimizin değeri de otomatik olarak değişecektir. Tanımlamış olduğumuz değişken global olduğu için, form kapatılana kadar son seçilen gün bellekte tutulmuş olacaktır. Tabii bu uygulamayı daha değişik yöntemlerle yeni tip tanımlaması yapmadan da çözebilirdiniz. Bu tip çözümler size daha anlaşılır bir yapı sağlayacaktır. Aynı işlemi projenizin başka bir yerinde tekrar yapmak zorunda kalırsanız; tekrar tekrar aynı kodları yazmak zorunda kalmazsınız. 
Tip tanımlamasından sonra haftanın gününün (Türkçe olarak bilinen) İngilizce karşılığını kullanıcıya iletmek için gerekli olan procedure tanımlamasına geçilmiştir (Procedure lere ait işlemler sonraki bölümlerde çok detaylı olarak incelenecektir). Yeni tanımladığımız tipe (hafta) ait değerler if yapısıyla teker teker değerlendirmeye alınmış olup, tüm Türkçe kelimelerin İngilizce karşılıklarıbelirlenmiştir. Şimdi aşağıdaki gibi seçilen option buttonu sayesinde, gün değerini yeni tanımladığımız tip değişkenimize aktaracak aşağıdaki kodları da programınıza ekleyiniz. 
Artık programınızı çalıştırıp sonuçları görüntüleyebilirsiniz. Tetikleyicilerde önce değerin atandığına, sonra da daha önce tanımladığımız procedure’ün işletildiğine dikkat ediniz. Bu tip içerisinde elemanlar arası geçiş işlemlerini “inc” (bir sonraki) ve “Dec” (bir önceki) komutlarıyla kolayca gerçekleştirebilirsiniz. Programınıza yeni bir button ekleyerek, aşağıdaki kod satırlarını da belirtilen yordama yazın. 
Programı çalıştırıp buttona tıklarsanız formun başlığındaki değerin devamlıarttığını göreceksiniz. Procedure ün kodunu aşağıdaki şekilde değiştirirseniz, bu seferde bir önceki eleman değerine ulaşabilirsiniz. 
İlk elemana ulaştıktan sonra tekrar tıklarsanız 255 değerini yazacaktır.  
• Subrange Types Bu şekilde yapacağınız bir tip tanımlaması sayesinde, aynı tipten türeteceğiniz yeni değişkenin belirlediğiniz aralık dışında değer almasını engelleyebilirsiniz (Direkt atamalar için geçerlidir. Dolaylı olarak aralık dışı değer atanabilmektedir). Type Karakter=’A’..’Z’; //Sadece büyük harf karakter girilebilir Sayi=0..100; //Sadece 0-100 arası değer atanabilir. Yukarıda yapılan tip tanımlaması sayesinde, kullanacağınız değişkenlerin değerlerinin belirli bir aralıkta olmasını sağlayabilirsiniz. Aşağıda bu husus örneklendirilmiştir. type karakter='A'..'Z'; //Tipler Tanımlanıyor. sayi=0..100; procedure TForm2.Button6Click(Sender: TObject); var yeni:karakter; notlar:sayi; begin yeni:=a; //Delphi size hata mesajı verecektir. yeni:='K'; //Hata Vermez notlar:=500; //Delphi size Hata Verecektir notlar:=55; //Hata Vermez end; Bu tip tanımlaması sonucu türetmiş olduğunuz değişkene, aralık dışında kalan değeri direkt olarak atamaya çalışırsanız hata verecektir. Aşağıdaki gibi bir kod satırı yazarsanız; programınızın çalışması anında EditBox içerisine aralık dışında bir değer girseniz bile, program kırılmadan çalışmasına devam edecektir. notlar:=StrToInt(Edit1.Text); //Hata Vermez Yanlışlıkla girebileceğiniz değerleri engellemek amacıyla kullanabileceğiniz bir tiptir. Set Types: Toplu işlemler gerçekleştirebilen bir tip tanımlamasıdır. Aşağıda bu tip bir deklarasyonu nasıl gerçekleştirebileceğiniz açıklanmıştır. Type Ad:Set of char; //Toplu eleman işlemleri için tip tanımlama Bu yapıyı anlamanız için aşağıdaki form tasarımını oluşturup gerekli olan kodları da ekleyiniz. 
Burada basılan her tuş (KeyPress Event ına yazıldığı için) Key parametresine aktarılmakta, ardından tanımlanan tipe ait belirtilen aralıkta olup olmadığıkontrol edilmektedir. Key:=#0; satırı ise basılan tuşun iptali için kullanılmaktadır. Şimdi örneği biraz daha değiştirip sadece büyük ve küçük harflere izin verebilecek olan bir program yapalım. İlk yapacağımız işlem büyük harf ve küçük harf aralığını belirleyecek olan yeni tiplerimizi tanımlamak olmalıdır. Daha sonra, basılan karakterin bu aralıklardan bir tanesine ait olup olmadığınıkontrol edeceğiz. Aşağıdaki uygulama için formunuzun üzerine sadece bir adet EditBox kontrolü eklemeniz yeterli olacaktır. 
Kodu inceleyecek olursanız, ilk olarak büyük harf aralığını gösteren değişkenimiz, ardından da küçük harf aralığını gösteren ikinci değişkenimiz belirlenerek basılan tuşun bu aralıklardan bir tanesinde bulunup bulunmadığıkontrol edilmektedir. Bu Kod yüzünden silme işlemini yapan (BackSpace) tuşu kullanılamayacaktır. Eğer bu tuşu da kullanmak isterseniz, kodu aşağıdaki şekilde değiştirmelisiniz. 
Artık uygulamanızda BackSpace tuşunu kullanarak yanlış yazılan karakterleri silebilirsiniz. Bu tip tanımlamasını aşağıdaki şekilde de kullanabilirsiniz.
veya type deger = set of 1..250; //Bu şekildede tanımlanabilir. Daha sonra bu değişkene programın içerisinden aşağıdaki şekilde toplu değer de atayabilirsiniz.
Bu şekilde bir tip tanımlaması yaptığınız zaman (Değişken toplu değerleri göstereceğinden dolayı) karşılaştırma yapacağınız değerin, aralığın içinde olup olmadığını “in” operatörüyle kontrol ettirmelisiniz (Biz de öyle yaptık). İf ‘a’ in tip then //içinde varsa begin //’a’ tip değişkeninin gösterdiği aralıktaysa end; else begin //’’ tip değişkeninin gösterdiği aralıkta değilse end; veyada İf not(‘a’ in tip) then //içinde yoksa begin //’a’ tip değişkeninin gösterdiği aralıkta değilse end; “not” kullanılarak da olumsuz durum kontrol ettirilebilir. Tercih burada tamamen programcıya kalmıştır.   
• Record Types Kayıt işlemleri mantığıyla kullanılabilen ve programcı tarafından tanımlanabilen bir tiptir. Aşağıda bu husus örneklendirilmiştir. type birey = record yil: Integer; ay:(Ocak,Şubat,Mart,Nisan,Mayis,Haziran,Temmuz,Agustos,Eylul,Ekim, Kasim, Aralik); gun: 1..31; end; Programın içerisinden de aşağıdaki şekilde değer ataması yapabilirsiniz. var birey1: birey; //Tanımlanan tipe üye değişken tanımlanıyor. ..... Record1.yil := 1973; //Doğum yılını gir Record1.ay := Mayis; //Doğduğu ayı gir Record1.gun := 1; //Döğduğu günü gir With-do bloğu Yukarıdaki değer atama işlemini kolaylık açısından aşağıdaki şekilde With – do deyimiyle de gerçekleştirebilirsiniz.
Yukarıdaki satırlara dikkat edecek olursanız alt alta üç kere “birey1.” yazmak yerine, tek bir kerede hepsinin birey1 in özelliğinin olduğunu with – do deyimiyle kolaylıkla belirtebilmekteyiz. Büyük uygulamalarda satırların çoğalacağını düşünürseniz işinizi epeyce kolaylaştıracaktır (Karmaşayı da azalttığını sanıyorum). Record tip tanımlamasının daha iyi anlaşılabilmesi için aşağıdaki örnek pencereyi dikkatlice inceleyiniz. 
Yapılan tip tanımlamasından sonra bu tipe ait bir değişken tanımlarsanız belirlemiş olduğunuz tüm özellikleri sağ tarafında “.” karakterine basarak listeletebilirsiniz. 
Proramı çalıştırırsanız arka arkaya 3 kere InputBox penceresi açılarak değerleri gerekli değişkenlere aktarmanız sağlanacaktır.  
Dizi Değişkenler: Tüm dillerde olduğu gibi, Delphi de dizi mantığına çok önem vermektedir. Değişkenlerin dizi olarak tanımlanabilmesi (Her zaman mümkün olmayabilir.) programı hızlandıracağı gibi, kod satırlarının da kısalmasını sağlayacaktır (Yirmi tane öğrencinin notunu dizi değişken kullanmadan InputBox penceresiyle istettiğinizi düşünsenize). Sabit ve değişken uzunluklu olmak üzere iki çeşit dizi mevcuttur. Şimdi bu dizi çeşitlerini detaylıca inceleyelim. • Sabit Uzunluklu Dizi Değişken Tanımlamak: Sabit uzunluklu dizi değişken, tanımlandığı anda boyutunun belirlenmesi şeklinde tanımlanabilir. Belirtilen bu boyut programın içerisinden kesinlikle değiştirilemez. Aşağıdaki şekillerde sabit uzunluklu dizi değişken tanımlayabilirsiniz. var dizi:Array[0..10] of Integer; // 11 elemanlı dizi değişken tanımlandı veya type diziler = array[1..10] of Real; var dizi:diziler; // Bu şekildede dizi değişken tanımlanabilir. Burada tanımlanan dizi değişkenlerde alt ve üst sınır dahil olacaktır (Yukarıdaki satırda 11 eleman tanımlanmıştır). Yani dizi[0] ile dizi[10] arasındaki tüm elemanlar Delphi tarafından bellekte oluşturulacaktır. 
Aşağıdaki şekilde de aynı elemanlara sahip dizi değişken oluşturabilirsiniz. 
Tanımladığınız dizi değişkenin boyutunu programın içerisinde değiştirme şansınızın bulunmadığını, böyle bir teşebbüste bulunursanız Delphi’nin size hata mesajını ileteceğini hatırlatmak isterim. Sabit uzunluklu dizi değişkenlere tanımlandıkları yerde ilk değerlerini aşağıdaki şekilde atayabilirsiniz. Const //Var la ilk değer ataması yapamazsınız dizin:Array[0..2] of AnsiString=('Mavi','Yeşil','Sari'); veya const //Var la ilk değer ataması yapamazsınız. dizin:Array[0..2] of Integer=(10,20,30); Aşağıdaki şekilde de sabit uzunluklu dizi tanımlayıp ona ilk değerini atayabilirsiniz. type diziler = array[0..2] of Real; //Reel tip tanımlanıyor .... Const dizi:diziler=(10,20,30); //3 elemanlı reel değişken tanımlandı Şimdi de basit bir örnek yapalım. Aşağıdaki kod satırlarını projenizin gerekli olan yerlerine ekleyiniz. 
Dizi değişkenlere tanımlandıkları anda değer atanabilmesi için, mutlak “const” bildirisiyle tanımlanmış olmalıdırlar. Aksi takdirde Delphi sizlere hata mesajıiletecektir. Dizi değişkenleri const ile tanımlarsanız, procedure içerisinde değerini değiştirmek için aşağıdaki ek kod satırını ilave etmelisiniz. 
Artık procedure içerisinde dizi değişkeninizin istediğiniz elemanına değer ataması yapabilirsiniz. Burada yapılan işlemin local static dizi değişken tanımlamaktan hiç de farklı bir şey olmadığını sanıyorum fark etmişsinizdir. Yapacağınız yeni atamaların procedure ün bir sonraki işletilmesi sırasında kullanılabileceği meydandadır. Şimdide aşağıdaki örneği incelemenizi istiyorum. Henüz for döngüsünü anlatmadık ama sanıyorum bir çoğunuzun bu hususta bir fikri olacaktır. Kodun ne kadar anlaşılır ve teknik olduğu hemen dikkatinizi çekecektir. 
Yeni tip tanımlamanın kodun anlaşılabilirliğini ne kadar artırdığını sanıyorum fark ettiniz. Size de bu tür yapı tanımlarını kullanmanızı önemle tavsiye ediyoruz. Sabit Uzunluklu İki Boyutlu Dizi Tanımlamak: Özellikle matris işlemleri ve tablo oluşturmak için en çok bilinmesi gereken yapıdır. Tablolar, satır ve sütun numaraları kullanılarak kesişimleri bir hücre değerini gösterecek şekilde tasarlanmışlardır. Bu yüzden bir çok veri tabanıişlemi iki boyutlu dizi mantığı kullanılarak kolayca çözülebilmektedir (Tablonuzun tüm hücre değerlerine ulaşabilmek için yapmanız gereken işlem, iki adet for döngüsü içerisinde iki boyutlu tanımlamış olduğunuz dizi değişkenin satır ve sütun numaralarıyla oynamaktan ibarettir. Bu hususa veri tabanıkısmında detaylı, hem de çok detaylı olarak değinilecektir). Aşağıda iki boyutlu bir dizinin nasıl tanımlanabileceği gösterilmektedir. var ikib_dizi:Array[0..2] of Array[0..1] of Integer; //iki boyutlu dizi tanımlandı Yukarıdaki satırda gerçekleşen işlem aşağıda şematize edilmeye çalışılmıştır. Tanımlamaya dikkat edecek olursanız ilk boyut için [0..2] (3 eleman), ikinci boyut içinde [0..1] (2 eleman) belirtilmiştir. Şu halde bellekte aşağıdaki gibi 6 eleman otomatik olarak oluşacaktır. ikib_dizi[0,0] ikib_dizi[0,1] ikib_dizi[1,0] ikib_dizi[1,1] ikib_dizi[2,0] ikib_dizi[2,1] Bu elemanlardan istediğinize değer ataması yapabilirsiniz. 
Bu diziyi aşağıdaki şekilde de tanımlayabilirdiniz.
type i_dizi=Array[0..2] of Array[0..1] of Integer; //Yeni tip tanımlandı....... var cok_dizi:i_dizi; // 6 elemanlı dizi değişken tanımlandı Yapılan işlemi açıklayacak olursak, ilk olarak “i_dizi” isminde altı (6) elemandan oluşan dizi değişkene sahip bir tip tanımlandı. Daha sonra bu yeni tipten “cok_dizi” isminde çok boyutlu bir dizi değişken türetildi. Artık procedure içerisinde istediğiniz bölümde bu dizi değişkenin elemanlarına değer atayabilirsiniz. Aşağıda bu husus örneklendirilmiştir. 
Bir çok uygulamada karşılaşacağınız en büyük dizi boyutu iki (2) olacaktır, ama biz yine de daha yüksek boyutta dizi değişkenleri nasıl tanımlayabileceğinizi gösterelim. Aşağıdaki şekilde kolayca üç boyutlu dizi değişken tanımlayabilirsiniz. var Yukarıdaki kod satırıyla 3 boyutlu, 18 elemanlı bir dizi değişken tanımlanmıştır. Bu elemanlardan dilediğinize aşağıdaki şekilde değer ataması yapabilirsiniz.
Tanımlamayı aşağıdaki şekilde de yapabilirsiniz. type boyutdizi=Array[0..2] of Array[0..2] of Array[0..1] of Integer; ..... var dizi:boyutdizi; //Dizi değişken tanımlandıÇok boyutlu dizi değişken tanımlarken yukarıdaki yöntemlerden dilediğinizi seçebilirsiniz. Herhalikarda sonuçlar aynı olacaktır. Benim size tavsiyem her zaman tip tanımlaması yaparak kullanmanız (ikinci kez tanımlamanız gerekirse daha kolay olacaktır). 
Değişken Uzunluklu (Dinamik) Dizi Değişken Tanımlamak: Okulunuza bir program yazdığınızı düşünün. Öğrencilerin notlarıyla (ve diğer konularla da) ilgili işlemleri yapabilecek, karnelerini basabilecek bir program olsun. Uygulamanızda şöyle bir problemle karşılaşırsınız; bütün sınıfların mevcutları aynı olmadığı için sınıf mevcutlarını belirlerken oluşturacağınız dizinin eleman sayısı sizin için sıkıntı yaratacaktır. Düşünülebilecek en güzel çözüm en fazla öğrencisi olan sınıfa göre eleman tanımlamak olacaktır. Bu durumda da belleği boş yere işgal eden kullanılamaz değişkenleriniz oluşmasıkaçınılmazdır (Tabii uygulamanızda çıkabilecek diğer problemlerden bahsetmiyorum). İşte bu tür sorunları halledebilmeniz için Delphi sizlere değişkenlerinizin boyutlarını programın içerisinde değiştirebilme imkanısunmaktadır. Bu işleme, Dinamik dizi değişken tanımlama adını veriyoruz. Aşağıda dinamik dizileri nasıl tanımlayabileceğiniz ve programın içerisinden onların boyutunu nasıl belirleyebileceğinizi göstereceğim. var dinamikdizi:Array of Integer; //Dizi değişken tanımlandıDikkat ettiyseniz sabit uzunluklu dizi değişkenden tek farkı dizinin eleman sayısının belirtilmemesidir. Bu şekilde tanımlanan bir dizi değişken Delphi tarafından Dinamik dizi olarak kullanılacaktır. Programın içerisinden dizi değişkenin boyutunu aşağıdaki şekilde belirleyebilirsiniz. SetLength(dinamikdizi,10); // 0-9 on elemanlı dizi değişken SetLength komutunu kullanarak dizinize boyut değerini verebilirsiniz. Aşağıdaki basit örneği inceleyiniz. 
Dilerseniz dinamik dizinizi aşağıdaki şekilde de tanımlayabilirsiniz. type din_dizi=Array of Integer; //Dinamik dizi içeren tip tanımlaması yapıldı Program içerisinde aşağıdaki şekilde bir kullanım mümkün olacaktır. var yeni_dizi:din_dizi; //Tanımlana tipten dinamik dizi değişkeni türetildi. .... SetLength(yeni_dizi,10);// 10 elemanlı olarak dinamik dizi boyutlandırıldı. Aşağıdaki örneği dikkatlice inceleyiniz. 
İzleyeceğiniz yol tamamen size kalmıştır. Çok Boyutlu Dinamik Dizi Tanımlamak: Yukarıda tanımlanan dinamik diziler tek boyutlu olarak belirlenmiştir. Şimdi sizlere iki ve daha fazla boyutlu dinamik dizileri nasıl tanımlayıp kullanabileceğinizi göstereceğim. Aşağıdaki şekilde iki boyutlu dinamik bir dizi değişken tanımlayabilirsiniz. var dizi:Array of Array of Integer; //İki boyutlu dizi değişken tanımlandı Tanımlamış olduğunuz iki boyutlu dinamik dizi değişkenini yine aynı SetLength komutuyla boyutlandırabilirsiniz. SetLength(dizi,5,3); // 15 elemanlı oldu Burada dikkat edeceğiniz husus ilk elemanın dizi[0,0] son elemanında dizi[4,2] olduğudur (Burada üst sınırlar kullanılamamaktadır. Çalışma anında hata mesajıyla karşılaşırsınız). Yukarıdaki kod satırı sayesinde Delphi dizi değişkeniniz için 15 elemanlık boş bellek yeri ayıracaktır (Dizi değişkenler bellekte arka arkaya bulunurlar. Hızlı işlem yapmalarının bir sebebi de budur). Artık istediğiniz elemana değer atayabilirsiniz. Aşağıdaki örneği dikkatlice inceleyiniz. 
Aynı işlemi aşağıdaki şekilde de yaptırabilirsiniz. İzleyeceğiniz yol tamamen size kalmıştır. 
Bu kod penceresinde kullanılan SetLength(dizi,5,3); satırı sayesinde dizi[0,0] dan dizi[4,2] ye kadar 15 eleman için bellekte boş yer ayrılacaktır. Bu tip dinamik diziler (Tam sayı tiptekiler) oluşturuldukları anda ilk değer olarak “0” alırlar.Yukarıdaki uygulama için Form3.Caption:=IntToStr(dizi[3,0]);// 0 yazacaktır. Dinamik Dizileri Yeniden Boyutlandırmak: Delphi’de boyutlandırmış olduğunuz dinamik diziyi yeniden boyutlandırırsanız, eski dizi elemanları değerlerini aynen koruyacaktır (Tabii ki elemanın numarasından daha küçük bir boyut vermezseniz). Aşağıda bu husus örneklendirilmiştir. 
Bazı durumlarda yukarıdaki kod penceresinde olduğu gibi boyutlandırmışolduğunuz bir dinamik diziyi (Sınıfa yeni bir öğrenci daha eklenebilir veya oyuna yeni bir şahıs daha katılabilir.) yeniden boyutlandırma gereği duyabilirsiniz. Bu durumlarda, Delphide daha önceden değer alan değişkenler değerlerini aynen saklı tutacaktır. Yukarıdaki örnekte de bu tema işlenmiştir. İki kere boyutlandırılan dizi değişken önceki boyutlandırmadan sonra atanan değerini, ikinci boyutlandırmadan sonra hatırlayıp korumaktadır (Yeni boyutlanan dizinin üst sınırı o elemanın indexinden daha büyük olmalıdır). Bir çok projede Dizi işlemlerini Dinamik dizilerle çözmek zorunda kalacaksınız. Bu yüzden bu kısmı çok iyi öğrenmelisiniz. Her zaman söylerim, dizilerle döngüleri çok iyi kullanabilen programcıların geleceğinin parlak olacağından eminim. Sizde anlatılan hikayelerden ziyade (Emin olun karşılıklı konuşacağınız bir çok konu başlıkçısı olacaktır. Bu konu başlıkçıları, genellikle kodlardan haberleri olmayıp öteden beriden (dergi, gazete vs) duydukları hikayeleri sizlere yutturmaya çalışan şahıslardan ibaret olacaktır. Bu tip şahısları her zaman beyaz tahtanın başına kod yazmaya davet edecek kadar kendinize güven duyacak seviyeye gelmek en önemli hedefiniz olmalıdır) tahtaya yazdıracağınız kodlara ve o kodu yazan şahıslara değer veriniz. BÖLÜM 3 DELPHI’DE ATAMA İŞLEMLERİ& OPERATÖRLER64 Delphi’de Kullanılan Operatörler: Bu kısımda sizlere, Delphi’de kullanabileceğiniz operatörleri gruplandırarak bilgi verelim. • Matematiksel Operatörler: Matematiksel işlemlerde kullanabileceğiniz operatörler tablo halinde verilmiştir. Operatör Görevi Örnek + Toplama 10+20 -Fark 30-20 * Çarpım 20*50 / Bölme 10/5 Mod Mod 10 mod 3 Div Tam Bölüm 10 div 3 = Eşitlik if(ad=’Nihat’) then > Büyüktür if(yas>50) then < Küçüktür if(yas<50) then >= Büyük Eşittir if(yas>=50) then <= Küçük Eşittir if(yas<=50) then <> Eşit Değil if(yas<>50) then := Atama Ad:=’Nihat’ 
Sanıyorum diğer operatörler için örnek yapmaya gerek yok. Zaten ilerleyen kısımlarda hepsini bolca kullanma imkanı bulacağız. • Logical Operatörler: Mantıksal işlemlerinizde kullanabileceğiniz bir çok operatörü Delphi size sunmaktadır. Aşağıda bu operatörlerden bahsedilmektedir. o Not Dönen değerin olumsuzunu belirtmek için kullanılan Mantıksal operatördür (Eğer true dönerse false. False dönerse true). Genellikle dallanma, karşılaştırma işlemlerinde kullanılır. 
Eğer yukarıdaki if satırında “not” komutu kullanılmazsa, formun başlığında hiç bir zaman metninizi yazdıramazsınız. Burada şunu da hatırlatalım, Boolean tip bir değişken tanımlandığı anda varsayılan değeri false dır. o And Aynı anda iki sonucu beraber değerlendirebilmek amaçlı kullanılan bir operatördür. Genellikle karşılaştırma gerektiren (if - Case vs.) durumlar için aynı anda birden fazla şartı sağlama amaçlı kullanılmaktadır. o Or Belirtilen sonuçlardan herhangi bir tanesinin doğruluğunun yeterli olduğu durumlarda kullanılan bir operatördür. Genellikle karşılaştırma gerektiren (if – case) durumlar için şartlardan herhangi bir tanesinin sağlanmasının yeterli olduğu durumlar için kullanılır. Aşağıda hem “and” hem de “or” için örneklendirme yapılmıştır. İlk Olarak “and” operatörünü örneklendirelim. Örnekte notun 50 ile 100 arasında olmasışartı aranmaktadır. Dikkat edeceğiniz husus hem 50 den büyük, hem de 100 den küçük olma zorunluluğudur. 
Şimdi de diğer operatörümüz olan “Or” seçeneğini örneklendirelim. Örneğimizde notlar isimli değişkenin değeri kontrol edilerek, şayet “0” dan küçük veya “100” den büyük olması durumunda gerekli olan uyarı, formun başlığında kullanıcıya iletilmektedir. Dikkat edeceğiniz husus, belirtilen şartlardan bir tanesinin true değeri döndürmesinin (doğru olması) uyarının verilmesi için yeterli olacağıdır. 
Procedure içerisinde notlar isimli değişkenin değeri “100” den büyük olduğu için ikinci şart sağlanmakta, dolayısıyla (şartlardan birisi true olduğu için) if satırı true değerini döndürmekte ve uyarı mesajını da formun başlığında kullanıcıya göstermektedir. Delphi’de Diğer Atama İşlemleri: Delphi’de atama işlemleri “:=” operatörüyle yapılabilmektedir. Bu hususu sanıyorum şu ana kadar yaptığımız örneklerden anlamışsınızdır. Fakat Delphi kendi fonksiyonlarını kullanarak daha hızlı atamalarda yapabilmektedir. Atama işleminin anlaşılması için ikilik düzendeki (Bilgisayar tüm işlemleri ikilik düzende gerçekleştirir.) aşağıdaki örnekleri dikkatlice inceleyiniz. Bellekte iki bayt (16 bit) yer tutan bir değişkene nasıl atama yapılabileceğini göstereceğim. Örneğimiz için kullandığım kod aşağıda verilmiştir. 
Burada Delphi’nin ilk yaptığı iş “x” değişkenine bellekte 16 bitlik (her 0 veya 1 bir bit demektir) yer ayırmaktır (içerisinde de rastgele 0 – 1 ler bulunur). 
Yukarıdaki şekil x değişkenine ayrılan 16 bitlik yeri göstermektedir. Daha sonra bu değişkene aktarılmak istenen “7+5” değeri, için iki sayıyı da ikilik düzene çevirip ondan sonra toplama işlemini yapmaktadır. “7” Sayısının ikilik düzende karşılığı (devamlı bölüm değerini 2 ye bölün) alt satırda verilmiştir. 
Aynışekilde “5” sayısının ikilik düzendeki karşılığı da aşağıdaki satırda size verilmektedir. 
Artık bu ikisini kolaylıkla toplayacaktır. 
+ 
= 
“7+5=13” satırını Delphi size yukarıdaki şekilde hesaplayabilmektedir. İlk etapta size biraz karışık gelebilir, ama bu yöntem gerçekten son derece kolaydır. Kullandığınız hesap makineleri de sonuçları hep bu mantıkla hesaplamakta (Yoksa bütün çarpım sonuçları hafızada tutulmamaktadır. Zaten böyle bir veritabanı oluşturmak her babayiğidin harcı olmayacaktır) sonucu kısa süre içerisinde verebilmektedir. • x:=x+1 Ataması: Bu atama yöntemiyle “x” değişkeninin bir fazlası tekrar “x” değişkenine aktarılmaktadır (Burada eşitlik söz konusu değildir. Hiç bir matematiksel değerin bir fazlası kendisine eşit olamaz). 
procedure TForm1.Button6Click(Sender: TObject); var x:Integer; begin x:=10; end; • x:=a+b Ataması: “a” değişkeni ile “b” değişkeninin matematiksel değerleri toplanıp “x” değişkenine aktarılmaktadır. procedure TForm1.Button6Click(Sender: TObject); var x:Integer; begin x:=20+70; //Sonuç x 90 oldu. end; 
Burada yapılan işlemlerin eşitlik değil, atama olduklarını tekrar hatırlatırım.   
• Inc(x) Ataması: x:=x+1; “x” değişkeninin değerini bir artırarak tekrar “x” değişkenine aktarır. procedure TForm1.Button6Click(Sender: TObject); var x:Integer; begin x:=10 ; inc(x); //Sonuç x değişkeninin değerini bir artır. Form1.Caption:=IntToStr(x); //11 yazar. end; Aşağıdaki şekilde bir kullanıma Delphi izin vermeyecektir. procedure TForm1.Button6Click(Sender: TObject); var x:Integer; begin x:=10 ; end; • Inc(x,5) Ataması: x:=x+5; “x” değişkeninin değerini beş (5) artırarak tekrar “x” değişkenine aktarır. procedure TForm1.Button6Click(Sender: TObject); var x:Integer; begin x:=10 ; inc(x,5);//Sonuç x 15 oldu. Form1.Caption:=IntToStr(x); //15 yazar end; Inc(x,5); satırında “5” in yerine herhangi bir değişkenin ismini de kullanabilirsiniz. 
procedure TForm1.Button6Click(Sender: TObject); const deger:Integer=15; var x:Integer; begin x:=10 ; end;  
Görüldüğü gibi değişken değeri kullanılarak da fonksiyon işlevini yapabilmektedir. • Dec(x) Ataması: x:=x-1; “x” değişkeninin değerini bir azaltarak tekrar “x” değişkenine aktarır. procedure TForm1.Button6Click(Sender: TObject); var x:Integer; begin x:=10 ; Dec(x); //Sonuç x değişkeninin değerini bir azalt. Form1.Caption:=IntToStr(x); //9 yazar. end; • Dec(x,5) Ataması: x:=x-5; “x” değişkeninin değerini “5” azaltarak tekrar “x” değişkenine atar. procedure TForm1.Button6Click(Sender: TObject); var x:Integer; begin x:=10 ; Dec(x,5);//Sonuç x 5 oldu. Form1.Caption:=IntToStr(x); //5 yazar end; Dilerseniz Dec(x,degisken) şeklinde de kullanabilirsiniz. Aşağıda bu husus örneklendirilmiştir. procedure TForm1.Button6Click(Sender: TObject); const deger:Integer=15; var x:Integer; begin x:=10 ; Dec(x,deger); //Sonuç x -5 oldu. Form1.Caption:=IntToStr(x); //-5 yazar end; Inc() ve Dec() fonksiyonuyla yapacağınız atamaların daha hızlı çalışacaklarınıbelirtip bu konuyu burada kapatmayı uygun gördüm. BÖLÜM 4
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
